फळ्यावर अक्षरे गिरवणारे नव्हे; विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडवणारे ‘अक्षरांचे डॉक्टर’!प्रा. डॉ. गणेश कंटुले यांचा अनोखा उपक्रम

औरंगाबाद : संपादक
लहान वयात उमटलेले अक्षर आयुष्यभराची ओळख बनते. म्हणूनच विद्यार्थ्यांच्या हातातील पेन केवळ अक्षरे लिहिण्यासाठी नव्हे, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देण्यासाठी सक्षम व्हावे, या ध्यासातून मत्स्योदरी महाविद्यालयातील मराठी विषयाचे प्राध्यापक प्रा. डॉ. गणेश विश्वनाथ कंटुले यांनी ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी एक आगळावेगळा उपक्रम हाती घेतला आहे. शाळेच्या चार भिंती, फळा आणि पाठ्यपुस्तकांच्या पलीकडे जाऊन ते विविध ग्रामीण शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना मोफत सुंदर हस्ताक्षर, रंग–रेषा, शब्दलेखन आणि व्यक्तिमत्त्व विकासाचे धडे देत आहेत. त्यामुळे त्यांची ही कार्यशाळा म्हणजे केवळ हस्ताक्षर सुधारण्याचा उपक्रम न राहता, विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासाला नवी दिशा देणारी ‘एका डॉक्टरची अक्षर प्रयोगशाळा’ ठरत आहे.

अक्षर सुंदर करण्यापासून व्यक्तिमत्त्व घडविण्यापर्यंत
आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल, संगणक आणि टायपिंगमुळे हाताने लिहिण्याचे प्रमाण कमी होत असताना सुंदर हस्ताक्षराचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा उपक्रम विशेष ठरत आहे. विद्यार्थ्यांनी लहान वयातच अक्षरांचे योग्य आकार, शब्दांची मांडणी आणि लेखनातील शिस्त आत्मसात करावी, यासाठी प्रा. कंटुले प्रत्यक्ष कृतीतून मार्गदर्शन करतात.

मराठी अक्षरांचे मूळ आकार, काना, मात्रा, वेलांटी, उकार, अनुस्वार यांसह मराठी व इंग्रजी अंक कसे लिहावेत, अक्षरांची उंची व रुंदी कशी ठेवावी, शब्दांमध्ये योग्य अंतर कसे असावे, याचे ते प्रात्यक्षिक करून दाखवतात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ ‘कसे लिहायचे?’ याचे उत्तर मिळत नाही, तर ‘सुंदर का लिहायचे?’ याचीही जाणीव होते.
रंग–रेषांतून शिकवतात जीवनाचे धडे
प्रा. कंटुले यांच्या कार्यशाळेचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिकविण्याची पद्धत. रंगांच्या विविध छटा, त्यांचा योग्य वापर, लाईट–डार्कपणा, उभ्या, आडव्या, तिरप्या आणि तुटक रेषांचे महत्त्व ते विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीतून समजावून सांगतात. रंग आणि रेषा यांचा केवळ चित्रकलेशी संबंध नसून त्यातून निरीक्षणशक्ती, एकाग्रता आणि सर्जनशीलता वाढते, हे ते विद्यार्थ्यांच्या लक्षात आणून देतात.
विद्यार्थ्यांना कंटाळवाण्या पद्धतीने शिकविण्याऐवजी कथा, कविता, उदाहरणे, संवाद आणि कृतींचा वापर केला जातो. त्यामुळे कार्यशाळेतील वातावरण अभ्यासाच्या ताणापेक्षा आनंददायी आणि उत्साहपूर्ण बनते.

कवीच्या शब्दांतून विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वासाची पेरणी
प्रा. कंटुले हे केवळ प्राध्यापक नसून कवी, लेखक आणि शिक्षकही आहेत. त्यामुळे त्यांच्या अध्यापनात साहित्याचा सुंदर मिलाफ दिसून येतो. ‘भीज भीज म्हणे’, ‘लेक सासरी जाताना’, ‘आई तुझ्याविना’ यांसारख्या त्यांच्या गेय कवितांना विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळतो.
कविता सादर करताना आवाजातील चढ-उतार, शब्दांचा प्रभाव, उच्चार आणि भावमांडणी यांचे महत्त्व ते विद्यार्थ्यांना समजावून सांगतात. त्याचबरोबर ध्येय निश्चिती, चिकाटी, प्रामाणिकपणा, आत्मविश्वास, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि सकारात्मक विचारसरणी यांची पेरणीही या संवादातून केली जाते.

‘कमवा आणि शिका’ ते पीएच.डी.; अनुभव विद्यार्थ्यांच्या सेवेत
प्रा. डॉ. गणेश कंटुले यांनी स्वतःच्या शैक्षणिक प्रवासात ‘कमवा आणि शिका’ या योजनेतून शिक्षण घेत सी.जे., बी.जे., एम.एम.सी.जे., एम.ए., एम.फील. आणि पीएच.डी.पर्यंतचा प्रवास पूर्ण केला. संघर्षातून मिळविलेल्या शिक्षणाचे महत्त्व त्यांना चांगलेच ठाऊक असल्याने आपल्या अनुभवाचा उपयोग ग्रामीण आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी व्हावा, हा त्यांचा प्रयत्न आहे.

महाविद्यालयीन जबाबदाऱ्या सांभाळल्यानंतर मिळणाऱ्या वेळेत ते विविध शाळांना भेटी देतात. शिक्षकांशी संवाद साधतात, विद्यार्थ्यांच्या अडचणी समजून घेतात आणि त्यानुसार मार्गदर्शन करतात. विद्यार्थ्यांमध्ये मिसळून, त्यांच्याच भाषेत संवाद साधत शिकविण्याची त्यांची पद्धत विशेष कौतुकास्पद ठरत आहे.
तांडा, वाडी-वस्तीतील विद्यार्थ्यांना विशेष लाभ
ग्रामीण, दुर्गम तसेच आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार मार्गदर्शन सहज उपलब्ध व्हावे, हा या उपक्रमाचा प्रमुख उद्देश आहे. तांडा, वाडी-वस्तीतील तसेच शेतकरी, शेतमजूर, कामगार आणि वंचित कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना या उपक्रमाचा विशेष फायदा होत आहे.
“शहरातील विद्यार्थ्यांप्रमाणे ग्रामीण विद्यार्थ्यांनाही संधी, मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहन मिळाले पाहिजे,” या भूमिकेतून प्रा. कंटुले ग्रामीण शाळांना प्राधान्य देत आहेत. अनेक शिक्षक आणि पालकांनी विद्यार्थ्यांच्या लेखनशैलीत तसेच आत्मविश्वासात सकारात्मक बदल जाणवत असल्याचे सांगितले आहे.

अनेक गावांतील शाळांपर्यंत पोहोचला उपक्रम
जांबसमर्थ, लिंबोणी, कुंभार पिंपळगाव, खडका, म. चिंचोली, पिंपरखेड, सिद्धनाथ बोरगाव, माव, पाटोदा, शिवणगाव, अरगडे गव्हाण, कोठाळा, देवगाव, ताड पिंपळगाव आणि मुधापुरी यांसह विविध गावांतील शाळांमध्ये हा उपक्रम राबविण्यात आला आहे. तसेच मत्स्योदरी महाविद्यालय आणि विद्यालयांमध्येही विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करण्यात आले आहे.

विशेष म्हणजे कोणत्याही आर्थिक मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचण्याचा त्यांचा प्रयत्न सुरू आहे. त्यामुळे ‘शिक्षण हे केवळ वर्गात देण्याची गोष्ट नाही, तर समाजापर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी आहे,’ हा संदेश त्यांच्या कार्यातून अधोरेखित होत आहे.

‘सुंदर हस्ताक्षर हा विद्यार्थ्याचा दागिना’
या उपक्रमामागील भूमिका स्पष्ट करताना प्रा. डॉ. गणेश कंटुले म्हणाले, “कुठलेही लेखन हे वाचण्यासाठी असते. लहानपणीच विद्यार्थ्यांना चांगले आणि सुंदर लिहिण्याची सवय लागली, तर ते आयुष्यभर चांगले लिहितात. सुंदर हस्ताक्षर हा प्रत्येक विद्यार्थ्याचा दागिना आहे.”
त्यांच्या या उपक्रमाला माजी आरोग्यमंत्री राजेशभैय्या टोपे व सौ. मनिषाताई टोपे यांचे मार्गदर्शन लाभत आहे.
अक्षर सुधारण्याच्या निमित्ताने भविष्य घडविण्याचा प्रयत्न
प्रा. कंटुले यांच्या उपक्रमाकडे केवळ सुंदर हस्ताक्षर शिकविणारी कार्यशाळा म्हणून पाहता येणार नाही. अक्षर सुधारताना विचार सुधारावा, शब्द लिहिताना आत्मविश्वास वाढावा आणि लेखणी हातात घेताना भविष्यातील ध्येय डोळ्यांसमोर असावे, हा व्यापक दृष्टिकोन या उपक्रमातून दिसून येतो.

फळ्यावर अक्षरे लिहिणारे अनेक शिक्षक दिसतात; मात्र विद्यार्थ्यांच्या मनावर ध्येय, आत्मविश्वास आणि संस्कारांची अक्षरे कोरण्याचा प्रयत्न करणारे प्रा. डॉ. गणेश कंटुले यांचा हा उपक्रम ग्रामीण शिक्षणविश्वात निश्चितच वेगळी ओळख निर्माण करणारा ठरत आहे. त्यांच्या लेखणीतील शब्द आता विद्यार्थ्यांच्या वहीपुरते मर्यादित न राहता त्यांच्या भविष्यातील वाटचालीला दिशा देण्याचे काम करत आहेत.